Beweging | Het laten stromen van prāṇa

Alles is energie

In de Ayurveda vormt het uitgangspunt dat alles wat leeft, energie is, voortdurend in beweging en in verandering.
Deze universele levenskracht wordt prāṇa genoemd: de subtiele energie die door lichaam en geest stroomt en alle fysiologische en mentale processen aanstuurt.

Interessant genoeg sluit dit eeuwenoude inzicht naadloos aan bij de moderne natuurkunde.
Albert Einstein toonde met zijn beroemde formule E = mc² aan dat materie en energie in wezen één zijn, twee vormen van dezelfde werkelijkheid.
Wat wij als ‘vast’ of ‘stoffelijk’ ervaren, is in feite trillende, levende energie.

Zowel de wetenschap als Ayurveda beschrijven daarmee een wereld waarin alles met elkaar verbonden is, continu in beweging en voortdurend in uitwisseling.

Wanneer prāṇa vrij stroomt, ervaar je vitaliteit, helderheid en innerlijke rust.
Maar zodra de energiestroom wordt geblokkeerd of uitgeput, ontstaan er onbalansen, zowel fysiek als mentaal.

De dans tussen beweging en balans

Te veel stilstand laat energie stagneren: het lichaam voelt zwaar, gedachten worden traag en emoties blijven hangen.
Aan de andere kant verbrandt te veel inspanning juist energie: het innerlijke vuur (agni) slaat door, waardoor uitputting, prikkelbaarheid of oververhitting kunnen ontstaan.

De kunst is om de juiste vorm van beweging te vinden, die jouw energie voedt in plaats van uitput.
Dat doe je door af te stemmen op jouw constitutie (prakriti) en je huidige balans (vikriti).

Wanneer je beweegt in harmonie met jouw natuurlijke ritme, volgt energie vanzelf haar weg:

• Prāṇa stroomt vrij,

• het zenuwstelsel komt tot rust,

• en lichaam en geest raken weer op één lijn.

Ayurveda leert ons dat echte vitaliteit niet ontstaat uit prestatie, maar uit afstemming.

Vanuit de westerse wetenschap

Ook de moderne wetenschap ondersteunt dit inzicht op verschillende niveaus:

• Fysiologisch: Beweging stimuleert de bloedcirculatie, lymfestroom en zuurstoftoevoer, waardoor cellen efficiënter energie produceren.
  Te weinig beweging zorgt voor verminderde doorbloeding en ophoping van afvalstoffen; te veel intensiteit leidt tot oxidatieve stress en vermoeidheid.

• Neurologisch: Lichamelijke activiteit beïnvloedt de autonome zenuwbalans.
  Matige beweging activeert het parasympathisch zenuwstelsel (herstel, rust), terwijl overmatige inspanning het sympathisch systeem (stressreactie) domineert, met een verhoogd cortisolniveau tot gevolg.

• Psychologisch: Beweging in balans (zoals yoga, wandelen, ademwerk) bevordert de afgifte van endorfines, serotonine en dopamine, wat bijdraagt aan emotionele stabiliteit en mentale helderheid.

Kortom:
Zowel Ayurveda als moderne wetenschap bevestigen dat energie (levenskracht, prāṇa) vrij moet kunnen stromen, niet te weinig, niet te veel, maar in een ritme dat past bij jouw natuur.

De huidige rol van Āsana

Oorspronkelijk betekent āsana letterlijk ‘zitten’ en verwijst het naar de meditatiehouding, een stabiele, comfortabele positie waarin lichaam en geest tot rust kunnen komen.
In de klassieke yogateksten, zoals de Yoga Sūtra’s van Patañjali, wordt āsana omschreven als sthira sukham āsanam: een houding die stabiel (sthira) en aangenaam (sukha) is.

In de loop der tijd kreeg āsana echter een bredere betekenis.
Tegenwoordig wordt het woord vooral geassocieerd met de fysieke lichaams-houdingen vanuit verschillende yoga-vormen, die het lichaam versterken, openen en zuiveren.
Dat is niet vreemd, in onze westerse wereld, waarin veel mensen vooral in het hoofd leven, is vaak meer fysieke voorbereiding nodig om tot innerlijke stilte te komen.

De moderne beoefening van āsana sluit daarmee aan bij de behoefte van deze tijd: eerst het lichaam in beweging brengen, spanning loslaten en energie laten stromen, zodat er ruimte ontstaat voor rust, concentratie en meditatie.

Beweging als onderdeel van jouw dagelijkse ritme (Dinacharya)

Een dagelijkse routine (dinacharya), wordt aanbevolen om je gezondheid te behouden. Beweging vormt ook een belangrijk onderdeel van deze routine. Lichte, milde vormen van beweging zoals wandelen, yoga of stretchen helpen het lichaam te activeren en de levensenergie (prāṇa) vrij te laten stromen.

Een belangrijk uitgangspunt is: Beweeg tot het punt waarop je bijna gaat zweten en niet verder.

Zo stimuleer je de circulatie zonder het lichaam uit te putten of oververhitting te veroorzaken.

Beweeg met de natuur mee

Naast jouw persoonlijke constitutie (prakriti) en huidige balans (vikriti), is het waardevol om ook het natuurlijke ritme van de dag en de seizoenen te volgen.
De intensiteit van beweging mag dus variëren, stem af op wat jouw lichaam op dat moment nodig heeft.

Voel regelmatig in:

• Hoe reageert mijn lichaam tijdens de beweging?

• Hoe voel ik me erna?

• Heeft mijn energie verdieping, of juist rust nodig?

Ook de vrouwelijke cyclus beïnvloedt de behoefte aan beweging.
Tijdens de menstruatie is vata-dosha van nature verhoogd; het lichaam vraagt dan om meer rust, warmte en verzachting. Lichte beweging, zoals wandelen, zachte yoga of ademhalingsoefeningen, is dan meer ondersteunend dan een intensieve training.

Beweging in het ritme van de dag

• 06:00 – 10:00 Kapha tijd - Actieve, dynamische beweging (in de avond minder actief i.v.m. de nachtrust)
• 10:00 – 14:00 Pitta tijd - Matige activiteit, focus is van nature hoger, overgave
• 14:00 – 18:00 Vata tijd - Rustige beweging, gronding en ontspanning

Beweging is volgens Ayurveda geen prestatie, maar een vorm van afstemming, met jezelf en de natuur.
Wanneer je luistert naar je ritme, de seizoenen en de subtiele signalen van je lichaam, ontstaat er vanzelf balans.

Beweging in het ritme van de seizoenen

• Herfst - Meer gronding, ontspanning en rustige bewegingsvormen doordat vata in het seizoen dominant is. 
• Winter - Iets meer intensiteit mag, kapha dosha is dominanter, kracht en warmte zijn welkom.
• Lente - Actieve beweging ondersteunt het loslaten van ophopingen uit de winter.
• Zomer - Zorg voor verkoeling en matiging. Zwemmen, vroege ochtendwandelingen of avondwandelingen bij maanlicht zijn ideaal.

Vata dosha

Effect van sport: beweging stimuleert Vata, dus te intensieve training kan snel leiden tot uitputting, stress of gewrichtspijn.

Ideale bewegingen voor Vata:

• Rustige, ritmische activiteiten: wandelen, yoga, tai chi, dansen op kalme muziek.

• Vermijd overmatige cardio of kou (zoals hardlopen in wind of winter).

• Focus op gronden en vertragen.

• Na het bewegen/sporten een zelf-abhyanga

Pitta dosha

Effect van sport: beweging wekt Pitta’s vurige energie, te veel hitte (fysiek of mentaal) kan leiden tot irritatie, ontsteking, fanatisme en overtraining.

Ideale bewegingen voor Pitta:

• Koelende sporten: zwemmen, fietsen, schaatsen, wandelen in de natuur, yoga.

• Vermijd competitie, hitte en prestatiedruk.

• Focus op ontspanning en plezier, niet op winnen.

• Sport in de koele ochtend. 

• Aandacht voor een uitgebreide coolling down. 

• Neem na het sporten wat verkoelends, mint, munt, kokos etc  

Kapha dosha

Effect van sport: beweging is essentieel om Kapha in balans te houden, zonder beweging stapelt energie zich op als zwaarte of lethargie.

Ideale bewegingen voor Kapha:

• Dynamische, stimulerende sporten: groepssporten, intensieve asana, dans, krachttraining.

• Zoek uitdaging en variatie, en blijf in beweging, ook bij lage motivatie.

• Maak het plezierig, zodat het 'lang en moeiteloos' vol te houden is.

• Oefen ’s ochtends tussen 6:00 en 10:00 uur (Kapha-tijd) om de natuurlijke traagheid te doorbreken.